Vận hành nhà màng trồng dưa lưới, kỹ thuật viên cần nắm những gì

Tôi từng được mời qua xem một nhà màng dưa lưới mới dựng, khung thép sáng bóng, bộ châm phân tự động, màn hình hiển thị nhiệt độ ẩm độ ngay cửa. Vụ đầu trái nứt gần hết. Vụ thứ hai bọ trĩ vào, lá xoăn, trái không lên lưới. Chủ đầu tư hỏi tôi máy có vấn đề gì không. Máy không có vấn đề gì cả. Vấn đề là không ai trong nhà màng hiểu cái máy đang làm gì và cây đang cần gì.

Tôi kể chuyện đó vì nhiều bạn mới vào làm kỹ thuật viên nhà màng nghĩ rằng phần khó là học thao tác trên bộ điều khiển. Phần đó học một tuần là xong. Cái mất nhiều mùa mới vững là đọc cây, đọc giá thể, đọc thời tiết, rồi quyết định có nên can thiệp vào chế độ tự động hay không.

Chuyện thứ nhất: nước và dinh dưỡng là việc chính, không phải việc phụ

Phần lớn nhà màng dưa lưới ở mình trồng trên giá thể, phổ biến là xơ dừa đã xử lý, đựng trong túi hoặc chậu, tưới bằng hệ thống nhỏ giọt có châm dinh dưỡng. Cây không có đất làm đệm, nên mọi sai sót trong pha dinh dưỡng hay lịch tưới đều phản ánh lên cây rất nhanh.

Hai con số phải đo mỗi ngày

EC (độ dẫn điện, phản ánh nồng độ muối dinh dưỡng) và pH của dung dịch tưới. Nhưng người mới hay chỉ đo dung dịch đi vào mà quên đo nước thoát ra khỏi túi giá thể. Nước thoát mới cho biết trong vùng rễ đang xảy ra chuyện gì.

Một buổi sáng kiểm tra điển hình: lấy mẫu dung dịch ở đầu béc, đo EC và pH, ghi lại. Đặt khay hứng dưới vài túi giá thể ở các vị trí khác nhau trong nhà, đợi sau lần tưới đầu, đo nước thoát. Nếu EC nước thoát cao hơn hẳn EC nước tưới và cứ tăng dần qua các ngày, nghĩa là muối đang tích lại trong giá thể, cây hút nước ít hơn lượng dinh dưỡng được đưa vào. Lúc đó thường phải tăng lượng nước mỗi lần tưới để rửa bớt, hoặc giảm nồng độ pha, chứ không phải tăng phân vì “thấy lá nhạt”. Ngược lại, nếu gần như không có nước thoát, cây có thể đang thiếu nước dù lịch tưới vẫn chạy đúng giờ.

Tôi không đưa ngưỡng EC hay pH cụ thể ở đây vì nó phụ thuộc giống, giai đoạn, mùa, và cả chất lượng nguồn nước của từng trại. Công thức của đơn vị cung cấp giống hoặc tư vấn kỹ thuật là điểm xuất phát, rồi bạn chỉnh dần theo số đo của chính nhà màng mình.

Béc và bộ lọc

Nghe tầm thường nhưng đây là nguyên nhân của rất nhiều sự cố. Béc nhỏ giọt bị nghẹt do cặn phân hoặc rêu, một vài cây trong hàng thiếu nước mà không ai biết cho tới khi chúng héo. Vì vậy ngoài việc đo, mỗi ngày nên đi dọc các hàng nhìn xem gốc nào khô bất thường. Bộ lọc cần vệ sinh theo lịch. Bồn pha dinh dưỡng cũng cần rửa định kỳ.

Chuyện thứ hai: khí hậu trong nhà màng không tự đúng

Nhà màng giữ được mưa nhưng giữ cả nhiệt. Trưa nắng, nhiệt độ bên trong có thể vượt xa bên ngoài nếu thông gió kém. Hệ thống thường có lưới cắt nắng, quạt, có nơi có phun sương làm mát. Bộ điều khiển bật tắt theo ngưỡng cài sẵn, nhưng ngưỡng đó không phải lúc nào cũng hợp.

Ví dụ phun sương: làm mát được, nhưng ẩm độ cao kéo dài lại tạo điều kiện cho bệnh nấm như sương mai, phấn trắng. Những ngày âm u liên tục, tôi thường giảm phun sương, tăng thông gió, chấp nhận nhiệt hơi cao một chút để lá khô. Đó là quyết định của người, không phải của máy.

Cảm biến đo nhiệt độ ẩm độ cũng cần được đặt đúng chỗ, ngang tầm tán cây và có che nắng trực tiếp. Tôi từng thấy cảm biến gắn sát mái tôn, báo nhiệt độ cao hơn hẳn thực tế ở tầng lá, quạt chạy cả ngày tốn điện mà cây chẳng được gì.

Chuyện thứ ba: tay nghề với cây, từng giai đoạn

Đây là phần công nhân làm nhiều, nhưng kỹ thuật viên phải biết làm và phải kiểm tra.

Từ trồng tới ra hoa

Dưa lưới trong nhà màng thường được trồng theo kiểu leo dây, để một thân chính. Các nhánh phụ ở phía dưới được tỉa bỏ sớm để cây tập trung sức. Việc tỉa phải làm khi nhánh còn nhỏ, vết cắt gọn, tránh làm lúc lá ướt. Dụng cụ tỉa nên được khử trùng giữa các hàng, nhất là khi trong nhà đã có cây nghi nhiễm virus.

Thụ phấn và chọn trái

Nhiều trại thụ phấn bằng tay vào buổi sáng, có trại thả ong. Sau khi đậu trái, thường chỉ giữ lại một trái trên mỗi cây ở vị trí nách lá đã chọn, bỏ các trái còn lại. Chọn trái nào giữ là chuyện kinh nghiệm: trái cân đối, cuống khỏe, không trầy. Khi trái lớn dần thì treo lên bằng dây hoặc lưới để cuống không gãy.

Với người làm cụm nghề nông nghiệp công nghệ cao, tôi nghĩ giai đoạn này là chỗ phân biệt rõ nhất giữa người chỉ biết chạy máy và người biết trồng. Máy không quyết định giữ trái nào.

Giai đoạn lên lưới và trước thu hoạch

Đây là giai đoạn nhạy cảm nhất. Vỏ trái bắt đầu nứt tạo vân lưới, cây cần nước đều. Tưới thất thường, nhất là khô lâu rồi tưới đẫm, dễ làm trái nứt toác chứ không ra vân đẹp. Gần thu hoạch, nhiều trại giảm dần lượng nước để trái tích đường, đo độ ngọt bằng khúc xạ kế (độ Brix) trên trái mẫu để quyết định ngày cắt. Giảm bao nhiêu, bắt đầu từ lúc nào là thứ mỗi giống, mỗi mùa một khác, và cũng là thứ cần ghi lại kỹ để vụ sau làm tốt hơn.

Chuyện thứ tư: sâu bệnh trong nhà màng không biến mất

Nhiều người tưởng có lưới chắn côn trùng thì không còn sâu. Thực tế bọ trĩ, bọ phấn trắng, nhện đỏ, rệp vẫn vào được, theo người, theo cây giống, qua chỗ lưới rách. Một khi đã vào, môi trường trong nhà màng ấm và kín gió lại giúp chúng sinh sôi nhanh.

Vài thói quen đơn giản giúp rất nhiều. Cửa ra vào hai lớp, đóng cửa ngoài rồi mới mở cửa trong. Có khay hoặc thảm khử trùng giày ở lối vào. Treo bẫy dính màu vàng và xanh để phát hiện sớm. Đi kiểm tra mặt dưới lá theo lịch, không đợi thấy triệu chứng mới tìm. Hạn chế người lạ ra vào, kể cả khách tham quan.

Về bệnh, cần để ý phấn trắng, sương mai trên lá, các bệnh gây héo từ rễ và virus do côn trùng chích hút truyền. Với virus thì gần như không có thuốc chữa, chỉ có phòng côn trùng và nhổ bỏ cây bệnh sớm. Khi phải dùng thuốc, chọn thuốc trong danh mục được phép, theo đúng nhãn và tính kỹ thời gian cách ly, vì dưa lưới thường thu hoạch đồng loạt và bán thẳng.

Giữa hai vụ là lúc nhiều trại làm ẩu nhất. Dọn sạch tàn dư cây, thay hoặc xử lý giá thể, vệ sinh đường ống, kiểm tra lưới rách. Bỏ qua bước này là mang mầm bệnh của vụ trước sang vụ sau.

Kỹ thuật viên nhà màng nên giỏi điều gì

Nếu phải chọn, tôi chọn ba thói quen. Đo và ghi mỗi ngày, kể cả khi mọi thứ có vẻ ổn. Đi bộ dọc từng hàng thay vì chỉ nhìn màn hình. Và dám tắt chế độ tự động khi thấy nó đang làm điều không hợp với cây hôm đó.

Phần còn lại là quản người. Công nhân nhà màng làm việc tỉa, buộc dây, thụ phấn hằng ngày, họ cần được chỉ rõ và được kiểm tra nhẹ nhàng. Một hàng tỉa sai có thể làm hỏng cả trăm trái. Người kỹ thuật viên giỏi không đứng chỉ tay mà xuống làm mẫu vài cây đầu, rồi đi lại kiểm tra cuối buổi.

Nghề này không cần bạn thuộc lòng mọi thông số. Nó cần bạn tò mò mỗi khi một con số thay đổi.

Âu Thị Thanh Nhàn