Kỹ sư nông nghiệp làm gì ngoài đồng ruộng và trong nhà màng

Hồi mới ra trường, mẹ tôi giới thiệu tôi với hàng xóm là “con bé học làm ruộng”. Bà không có ý chê. Chỉ là trong đầu bà, học nông nghiệp thì về làm ruộng, thế thôi. Mười mấy năm sau, tôi đã đứng ở ruộng lúa, vườn sầu riêng, nhà màng dưa lưới, ngồi trong phòng họp của công ty xuất khẩu và cả quầy của một đại lý vật tư. Câu của mẹ đúng một phần nhỏ.

Tôi nhắc chuyện đó vì mỗi lần có bạn trẻ hỏi “học nông nghiệp ra làm gì”, câu trả lời trên mạng thường rơi vào hai cực. Một bên vẽ ra hình ảnh kỹ sư mặc áo blouse trắng trong phòng thí nghiệm, bấm máy tính bảng điều khiển cả trang trại. Bên kia thì bảo học xong cũng về cầm cuốc như bố mẹ. Cả hai đều sai, và sai theo kiểu làm người ta chọn nghề nhầm.

Chuyện thứ nhất: nghề này nhiều chân tay hơn bạn nghĩ, nhưng không phải chân tay kiểu cầm cuốc

Kỹ sư nông nghiệp (agricultural engineer, hay ở mình hay gọi rộng là kỹ sư nông học, kỹ sư trồng trọt) hiếm khi tự tay làm đất cả ngày. Việc nặng có công nhân, có máy. Nhưng nếu bạn ghét nắng, ghét bùn, ghét mùi phân hữu cơ ủ chưa hoai thì nên nghĩ lại từ bây giờ. Phần lớn quyết định đúng trong nghề này đến từ việc đứng ở ruộng, lật mặt dưới của lá, bẻ một gốc cây ra xem rễ, bốc nắm đất lên ngửi.

Tôi từng làm cùng một bạn tốt nghiệp loại giỏi, lý thuyết rất chắc, viết báo cáo đẹp. Nhưng bạn ấy chẩn đoán qua ảnh điện thoại, ít khi chịu xuống tận luống. Ba tháng đầu, hai lần bạn ấy khuyên nông dân phun thuốc trừ nấm cho một bệnh mà thật ra là do tưới quá nhiều làm thối rễ. Không có gì ghê gớm, chỉ là tốn tiền của người ta. Bạn ấy sau này đổi cách làm và giờ khá vững nghề.

Cho nên “chân tay” ở đây là chịu đi, chịu nhìn, chịu đụng. Phần “kỹ sư” là biết đặt câu hỏi đúng sau khi nhìn: cây vàng lá từ lá già lên hay từ lá non xuống, vàng đều hay vàng gân xanh, xuất hiện sau mưa hay sau đợt bón phân. Những câu đó sách có dạy, nhưng chỉ ra ruộng mới quen tay.

Chuyện thứ hai: những chỗ làm thật sự của một kỹ sư nông nghiệp

Đây là phần nhiều người cần nhất. Tôi chia theo chỗ ngồi chứ không chia theo chức danh, vì chức danh mỗi nơi đặt một kiểu, cùng một việc mà chỗ này gọi là kỹ thuật viên, chỗ kia gọi là chuyên viên phát triển vùng nguyên liệu.

Kỹ thuật trang trại và nhà màng

Đây là chỗ đông người mới vào nhất mấy năm gần đây, nhất là ở các trang trại trồng dưa lưới, rau thủy canh, dâu tây, ớt chuông. Việc hằng ngày là lên lịch tưới và pha dinh dưỡng, theo dõi nhiệt độ và độ ẩm trong nhà, đi soi sâu bệnh, hướng dẫn công nhân tỉa nhánh, bấm ngọn, thụ phấn, ghi sổ nhật ký sản xuất. Nghe thì “công nghệ cao”, nhưng phần lớn thời gian là quản người và quản sổ. Nhà màng hiện đại cỡ nào thì cũng cần có người biết khi nào nên tắt chế độ tự động.

Kỹ thuật thị trường ở công ty phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, giống

Nhiều bạn né vị trí này vì nghe có chữ “thị trường”, sợ phải đi bán hàng. Đúng là có chỉ tiêu, có hội thảo đầu bờ, có ngồi với đại lý. Nhưng người làm tốt vị trí này là người hiểu cây thật sự, vì nông dân hỏi rất kỹ và trả lời ấp úng một lần là mất uy tín cả vùng.

Vùng nguyên liệu cho doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu

Các công ty thu mua trái cây, cà phê, hồ tiêu, lúa gạo xuất khẩu cần người giám sát vùng trồng. Việc chính là hướng dẫn nông hộ ghi chép, kiểm soát việc dùng thuốc, lấy mẫu kiểm dư lượng, giữ hồ sơ mã số vùng trồng, chuẩn bị cho các đợt đánh giá chứng nhận. Đây là việc ít hào nhoáng nhất nhưng theo tôi học được nhiều nhất, vì bạn phải hiểu cả cây trồng lẫn giấy tờ lẫn tâm lý người nông dân.

Cơ quan nhà nước, viện, trường

Trạm khuyến nông, đơn vị trồng trọt và bảo vệ thực vật ở địa phương, các viện nghiên cứu giống, trường đại học. Công việc ổn định hơn, có phần nghiên cứu, khảo nghiệm, dự tính dự báo sâu bệnh. Cơ hội vào không nhiều và thường cần thêm bằng cấp sau đại học hoặc kinh nghiệm. Sau đợt sắp xếp bộ máy vừa rồi, tên gọi các đơn vị ở nhiều tỉnh cũng thay đổi, nên bạn nên hỏi trực tiếp đơn vị ở tỉnh mình đang tuyển vị trí gì.

Nếu bạn đang ở giai đoạn dò xem thị trường cần ai, cách nhanh nhất là mở các tin tuyển dụng ra đọc phần mô tả công việc thay vì đọc tiêu đề.

Tôi hay khuyên sinh viên năm cuối dành một buổi tối lướt qua các tin việc làm nông nghiệp đang đăng, chép lại những yêu cầu lặp đi lặp lại như bằng lái xe máy, sẵn sàng ở trang trại, biết Excel, biết đọc nhãn thuốc, rồi so với những gì mình đang có.

Làm vậy vài lần sẽ thấy một điều khá rõ: hiếm tin nào chỉ đòi bằng cấp. Gần như tin nào cũng hỏi kinh nghiệm thực địa, khả năng đi xa và làm việc với nông dân.

Một mô tả công việc tôi thấy khá điển hình cho vị trí giám sát vùng trồng: “Hướng dẫn và kiểm tra nông hộ ghi chép nhật ký canh tác; giám sát sử dụng thuốc bảo vệ thực vật theo danh mục được phép; phối hợp lấy mẫu kiểm tra dư lượng; tổng hợp báo cáo tuần; đi công tác thường xuyên trong tỉnh.” Đọc kỹ sẽ thấy chữ “kiểm tra”, “giám sát”, “phối hợp” nhiều hơn chữ “trồng”. Đó là sự thật của nghề ở mảng này.

Chuyện thứ ba: cái mạng nói về “nông nghiệp công nghệ cao” làm nhiều bạn kỳ vọng sai

Tôi không phản đối nông nghiệp công nghệ cao. Tôi làm trong đó mấy năm. Nhưng cách nhiều trang viết về nó khiến người mới tưởng rằng có cảm biến, có app là cây tự lớn. Thực tế khác.

Cảm biến độ ẩm đặt sai vị trí cho số liệu sai. Bộ châm phân tự động bị nghẹt béc mà không ai để ý thì cả dãy dưa thiếu dinh dưỡng mấy ngày. Phần mềm báo nhiệt độ trong nhà màng vượt ngưỡng, nhưng quyết định mở lưới cắt nắng hay bật quạt hút vẫn là của người đứng đó, vì còn phải tính gió, tính mưa sắp tới. Công nghệ giúp bạn thấy sớm hơn, ghi chép đầy đủ hơn. Nó không làm thay phần phán đoán.

Một điều nữa ít ai nói: trang trại công nghệ cao thường nằm xa thành phố, và nhiều việc phải xong trước khi nắng gắt. Có người thích nhịp sống đó, có người chịu được vài tháng rồi xin về.

Tôi cũng hay nghe câu “kỹ sư nông nghiệp bây giờ phải biết lập trình”. Theo tôi thì không cần. Biết dùng bảng tính, đọc được biểu đồ nhiệt độ và độ ẩm là đủ cho phần lớn công việc. Lập trình là cộng thêm chứ không phải điều kiện vào nghề.

Chuyện thứ tư: kỹ năng nào thật sự được trả công

Sau nhiều năm, tôi thấy người đi lên nhanh trong nghề thường giỏi ba thứ không nằm trong bảng điểm.

Thứ nhất là chẩn đoán. Nhìn cây bệnh, phân biệt được sâu, bệnh, thiếu dinh dưỡng, ngộ độc thuốc, hay đơn giản là thời tiết. Kỹ năng này tích lũy chậm, cần đi nhiều, chụp nhiều, hỏi nhiều người hơn mình. Nhiều bạn trẻ có thói quen hay: lập một album riêng trên điện thoại, mỗi ảnh ghi ngày, địa điểm, cây gì, kết luận cuối cùng là gì. Sau một năm, cái album đó giá trị hơn mấy cuốn giáo trình.

Thứ hai là nói chuyện với nông dân. Không phải nói hay. Là nói để người ta làm theo. Nông dân có kinh nghiệm hàng chục năm, họ không thích bị một người trẻ lên lớp. Cách tôi thấy hiệu quả là hỏi trước: “Năm ngoái vườn mình có bị vậy không, lúc đó chú xử lý sao?” Họ kể xong, mình mới góp ý. Đề xuất của mình lúc đó dễ được nghe hơn nhiều.

Thứ ba là giấy tờ. Nghe chán nhưng ngày càng quan trọng. Nhật ký canh tác, hồ sơ chứng nhận VietGAP hay GlobalGAP, báo cáo dư lượng, biên bản kiểm tra. Doanh nghiệp xuất khẩu sống chết với mấy tờ giấy này, vì một lô hàng bị trả về có thể làm mất cả hợp đồng. Người kỹ sư vừa hiểu cây vừa làm hồ sơ gọn gàng thì gần như ở đâu cũng có chỗ.

Chuyện thứ năm: thu nhập và lựa chọn, nói thật một chút

Tôi không đưa con số, vì nó chênh nhau rất lớn giữa các vùng, các loại doanh nghiệp, và thay đổi theo mùa vụ. Chỉ nói định tính thế này.

Vị trí kỹ thuật thị trường ở công ty vật tư thường có thu nhập khá khi bạn làm tốt, vì có phần thưởng theo doanh số, nhưng áp lực chỉ tiêu cũng thật. Kỹ thuật ở trang trại công nghệ cao thường có lương cứng ổn, có chỗ ở, ít phụ cấp đi lại, đổi lại là sống xa. Vùng nguyên liệu cho doanh nghiệp xuất khẩu nằm ở giữa, nhiều khi có thêm phụ cấp công tác. Cơ quan nhà nước và viện nghiên cứu thì thu nhập khiêm tốn hơn ở giai đoạn đầu, đổi lại là ổn định và có thời gian học thêm.

Điều tôi muốn bạn nghĩ kỹ không phải là chỗ nào trả nhiều hơn, mà là bạn chịu được kiểu áp lực nào. Có người chịu được chỉ tiêu nhưng không chịu được sống xa nhà. Có người ngược lại. Chọn đúng kiểu áp lực thì làm lâu được, mà nghề này cần làm lâu mới có giá.

Thêm một lời khuyên thẳng: năm đầu đừng chọn chỗ chỉ vì tên công ty to. Chọn chỗ có người giỏi chịu kèm bạn ra ruộng.

Nếu còn đang phân vân

Tôi gặp không ít bạn học nông nghiệp vì điểm chuẩn vừa sức chứ không vì thích. Chuyện đó không có gì xấu. Nhiều người tôi biết vào nghề kiểu vậy rồi lại gắn bó. Nhưng trước khi quyết định có theo hẳn hay không, bạn nên thử một kỳ thực tập thật ở trang trại hoặc vùng nguyên liệu, đủ dài để qua ít nhất một đợt sâu bệnh hoặc một mùa thu hoạch. Vài tuần đi tham quan không đủ để biết.

Nếu sau đợt đó bạn thấy mệt nhưng vẫn tò mò, vẫn muốn biết tại sao cây ở luống này đẹp hơn luống kia, thì nghề này hợp với bạn. Còn nếu chỉ thấy mệt, cũng không sao. Kiến thức nông học vẫn dùng được ở nhiều chỗ khác như kiểm định chất lượng thực phẩm, bán hàng vật tư, hay quản lý chuỗi cung ứng nông sản.

Riêng tôi, sau ngần ấy năm vẫn thích cái lúc đứng giữa ruộng sau cơn mưa, lật một chiếc lá lên và biết ngay chuyện gì đang xảy ra. Cảm giác đó không học ở giảng đường được.

Âu Thị Thanh Nhàn